Trong nhiều thập kỷ qua, xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch đã đóng vai trò trụ cột đối với kinh tế Canada, mang lại hàng trăm tỷ đô la Mỹ doanh thu và tạo việc làm cho hàng trăm nghìn lao động, trong đó dầu mỏ và khí đốt chiếm khoảng 25% tổng kim ngạch xuất khẩu. Tuy nhiên, thị trường năng lượng Canada bộc lộ điểm yếu mang tính cấu trúc khi phần lớn sản lượng nhiên liệu hóa thạch phụ thuộc vào thị trường Mỹ, do lợi thế địa lý và mạng lưới đường ống xuyên biên giới được thiết kế từ lâu để phục vụ nhu cầu của Mỹ, trong khi quy mô dân số trong nước không đủ lớn để tiêu thụ toàn bộ sản lượng.
Trong điều kiện thông thường, mô hình này vận hành tương đối ổn định và mang lại lợi ích song phương. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi khi những căng thẳng mới giữa Washington và Ottawa làm lộ rõ hơn các điểm dễ tổn thương của ngành năng lượng Canada trong một môi trường địa chính trị ngày càng phân mảnh và bất định. Năm ngoái, chính quyền Tổng thống Trump áp thuế 25% đối với phần lớn hàng hóa nhập khẩu từ Canada, trong khi các mặt hàng năng lượng như dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản chịu mức thuế thấp hơn, 10%, với lý do liên quan đến vấn đề ma túy bất hợp pháp. Trước đó, vào năm 2018, Mỹ từng áp thuế theo Điều khoản 232 đối với thép và nhôm Canada, kéo theo các biện pháp trả đũa tương ứng từ Ottawa.
Trong bối cảnh đó, việc Canada những năm gần đây chủ động đẩy mạnh tìm kiếm thị trường thay thế là diễn biến dễ hiểu, khi Ottawa chuyển hướng sang Trung Quốc và các nền kinh tế “hổ châu Á” nhằm đa dạng hóa đầu ra. Tuần trước, Thủ tướng Canada Mark Carney đã hội kiến Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, trước khi hai bên công bố tuyên bố chung xác định các trụ cột của khuôn khổ đối tác chiến lược mới, trong đó nhấn mạnh tăng cường hợp tác về năng lượng, công nghệ sạch và nâng cao năng lực cạnh tranh khí hậu.
Theo thỏa thuận, Canada sẽ cho phép nhập khẩu tối đa 49.000 xe điện của Trung Quốc mỗi năm với mức thuế ưu đãi 6,1%. Dù lượng xe này chỉ chiếm chưa đến 3% tổng doanh số ô tô mới hằng năm tại Canada, Văn phòng Thủ tướng cho biết chính sách trên được kỳ vọng sẽ thúc đẩy hình thành và mở rộng chuỗi cung ứng xe điện trong nước, đồng thời khuyến khích dòng vốn đầu tư liên doanh giữa hai nước, qua đó tạo thêm việc làm cho ngành sản xuất ô tô Canada trong vòng ba năm tới.
Thậm chí, Canada kỳ vọng rằng theo khuôn khổ thỏa thuận này, trong vòng 5 năm tới, hơn 50% số xe điện bán ra trên thị trường sẽ có giá niêm yết dưới 35.000 đô la Mỹ, qua đó mang lại các lựa chọn chi phí thấp hơn cho người tiêu dùng Canada.
Canada và Trung Quốc hiện duy trì quan hệ thương mại song phương ở mức độ cao, trong đó năm 2024 Canada xuất khẩu sang Trung Quốc lượng hàng hóa trị giá khoảng 30 tỷ đô la Mỹ, đồng thời nhập khẩu từ thị trường này gần 90 tỷ đô la Mỹ. Phát biểu về quan hệ hai nước, Thủ tướng Canada Mark Carney nhấn mạnh rằng hợp tác Canada – Trung Quốc, khi được phát huy đúng mức, có thể tạo ra những cơ hội đáng kể cho người dân hai quốc gia, thông qua việc tận dụng thế mạnh của mỗi bên và tập trung vào các lĩnh vực then chốt như thương mại, năng lượng, nông nghiệp – thực phẩm và những ngành có tiềm năng tạo đột phá, qua đó hình thành một khuôn khổ đối tác chiến lược mới phù hợp với bối cảnh toàn cầu hiện nay và mang lại lợi ích thực chất cho cả hai phía.
Chuyến thăm Trung Quốc của Thủ tướng Mark Carney diễn ra sau khi ông tham dự Hội nghị Thượng đỉnh Association of Southeast Asian Nations tại Kuala Lumpur vào tháng 10/2025, nơi Canada ký Thư bày tỏ ý định với Malaysia về hợp tác trong các lĩnh vực LNG, dầu mỏ, lò phản ứng mô-đun nhỏ và năng lượng tái tạo. Thỏa thuận này nối tiếp chuyến hàng LNG đầu tiên của Canada sang châu Á từ Kitimat vào tháng 7/2025, với sự tham gia của Petronas, đồng thời đặt nền tảng cho dòng xuất khẩu năng lượng dài hạn của Canada vào khu vực Đông Nam Á.
Quan hệ đối tác này cũng mở rộng sang hợp tác về lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), theo đó Canada cung cấp chuyên môn kỹ thuật để triển khai tại các khu vực xa xôi hoặc các trung tâm công nghiệp nơi lò phản ứng hạt nhân truyền thống không phù hợp. Giới chức Canada nhấn mạnh thế mạnh của công nghệ CANDU—đặc biệt về hệ thống an toàn và thiết kế mô-đun—đồng thời cho biết trọng tâm hiện nay là chuyển giao tri thức và kinh nghiệm, chưa đặt ra cam kết xây dựng trong ngắn hạn. Song song với đó, châu Á đang nổi lên là thị trường tiêu thụ dầu thô quan trọng của Canada sau khi dự án mở rộng đường ống Trans Mountain Expansion chính thức vận hành từ tháng 5/2024.
Với việc gần như tăng gấp ba công suất lên 890.000 thùng/ngày và mở lối tiếp cận trực tiếp tới Westridge Marine Terminal, dự án Trans Mountain Expansion đã hình thành tuyến xuất khẩu trực tiếp sang châu Á, qua đó giúp Canada giảm mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Hiện khoảng 75% lượng dầu thô bốc xếp tại Westridge là dầu nặng, hàm lượng lưu huỳnh cao, phù hợp với các nhà máy lọc dầu phức hợp tại châu Á, trong đó Trung Quốc nằm trong nhóm điểm đến chủ chốt. Cảng này hiện có khả năng tiếp nhận tối đa 34 chuyến tàu chở dầu Aframax mỗi tháng, với công suất được dự báo tiếp tục gia tăng khi sản lượng tăng và các phương án mở rộng bổ sung được triển khai hướng tới năm 2027.
Canada hiện tiếp tục thúc đẩy các cuộc đàm phán về Hiệp định Thương mại Tự do Canada – ASEAN (ACAFTA), nhằm mở rộng khả năng tiếp cận sâu hơn vào thị trường Đông Nam Á có quy mô khoảng 5.000 tỷ đô la Mỹ. Theo đề xuất, hiệp định sẽ cắt giảm thuế quan, tháo gỡ các rào cản phi thuế và tăng cường bảo hộ đầu tư cho doanh nghiệp Canada, đồng thời vẫn duy trì mức độ linh hoạt đối với các lĩnh vực nhạy cảm như ngành sữa. Sau nhiều vòng đàm phán, giới chức hai bên cho biết tiến trình đang tiến triển tích cực và kỳ vọng có thể đạt được thỏa thuận trong năm nay.
Song song với đó, Canada đang điều chỉnh chiến lược xuất khẩu năng lượng cả về phương thức lẫn thị trường đích đến. Khi năng lực xuất khẩu được mở rộng và nhu cầu tại châu Á gia tăng, dầu thô, LNG và công nghệ hạt nhân của Canada ngày càng được định hướng sang các thị trường ngoài Mỹ. Sự dịch chuyển này không chỉ bổ sung thêm lựa chọn nguồn cung cho các nước châu Á, mà còn giúp Canada giảm mức độ phụ thuộc vào rủi ro chính trị và thương mại gắn với một thị trường khách hàng duy nhất.
Chris Lin
Nguồn: oilprice
