Châu Phi từ lâu đã là khu vực tụt hậu về năng lực lọc dầu, và do đó luôn là một thị trường tiêu thụ sản phẩm dầu mỏ. Trong báo cáo hàng tuần mới nhất, công ty môi giới tàu biển Gibson nhận định: "Lịch sử ngành lọc dầu Châu Phi có thể nói là vô cùng thăng trầm. Trong số nhiều dự án nhà máy lọc dầu được công bố trong thập kỷ qua, hầu hết đều đình trệ ở giai đoạn ban đầu và rất ít dự án đi đến hoàn thành. Ngay cả khi đã xây dựng xong, các rắc rối vẫn không buông tha, các nhà máy thường xuyên phải vật lộn với hiệu suất vận hành thấp cũng như sự cố ngừng hoạt động liên tục.
Hơn nữa, độ phức tạp của các nhà máy lọc dầu nhìn chung ở mức thấp, làm hạn chế khả năng xử lý đa dạng các loại dầu thô đầu vào cũng như sản lượng đầu ra, dẫn đến biên lợi nhuận thấp hơn và chất lượng sản phẩm kém hơn. Một yếu tố khác là khó khăn trong việc tìm kiếm và đảm bảo nguồn cung dầu thô nội địa hoặc khu vực ổn định, một phần do các rào cản về chính trị và hạ tầng. Nhà máy lọc dầu Dangote tại Nigeria, dù đối mặt với nhiều rắc rối nêu trên, đã biến thành một thành công tương đối. Hiệu suất vận hành đạt mức trung bình 83,6% trong nửa đầu năm 2026, dự kiến sẽ còn tăng hơn nữa trong nửa cuối năm sau khi đạt tối đa công suất chưng cất dầu thô. Trái lại, Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Nigeria (NNPC) đã cố gắng khởi động lại các nhà máy lọc dầu bỏ hoang ở Port Harcourt và Warri vào cuối năm 2024, nhưng chỉ sau khoảng 6 tháng, các nhà máy này lại phải đóng cửa".
Theo Gibson, "biên lợi nhuận lọc dầu cao ngất ngưởng hiện nay đã tạo động lực cho hàng loạt dự án lọc dầu đang triển khai trên khắp châu lục, trong đó lợi ích an ninh quốc gia có thể là một động lực mạnh mẽ không kém. Nhà máy lọc dầu Dangote hiện đã là nhà máy lớn nhất châu lục và đang hướng tới mục tiêu tăng gấp đôi công suất lọc dầu lên 1,4 triệu thùng/ngày (mbd) vào năm 2029, đưa nó ngang tầm với các nhà máy lớn nhất thế giới. Tiến triển đáng kể đã đạt được trong việc huy động vốn, với một đợt IPO bán phần đang đến gần. Tuy nhiên, do những đợt chậm trễ đáng kể so với tiến độ xây dựng ban đầu, vẫn còn nhiều nghi ngờ về khả năng hoàn thành vào mốc năm 2029. Dangote cũng đang tìm cách xây dựng một mô hình sao chép từ thiết kế tại Nigeria của mình ở Kenya — nhà máy lọc dầu Dangote Lamu — cũng với công suất 700.000 thùng/ngày (kbd), trên một hòn đảo ngoài khơi bờ biển Đông Phi. Lễ khởi công sẽ diễn ra vào cuối tháng 9, nhưng do chưa có Quyết định Đầu tư Cuối cùng (FID) và nguồn vốn chưa chắc chắn, dự án này có thể mất nhiều năm để hoàn thành, nếu nó thực sự được hoàn thành".
"Một số dự án lớn khác vẫn đang ở giai đoạn phôi thai và hầu hết đều chưa có FID, cho thấy triển vọng chưa rõ ràng. Tháng trước, một biên bản ghi nhớ (MOU) đã được ký kết cho trung tâm năng lượng Tanga tại Tanzania với một nhà máy lọc dầu được đề xuất. Chưa có chi tiết nào được công bố về công suất dự kiến hay bất kỳ khung thời gian nào. Tương tự, tại Bờ Biển Ngà, Yaatra Ventures và SIR (đơn vị vận hành nhà máy lọc dầu duy nhất của quốc gia này tại Abidjan) đã ký MOU xây dựng nhà máy lọc dầu 170 kbd vào năm 2025, nhưng từ đó đến nay có rất ít tin tức.
Nhà máy lọc dầu Lobito — một dự án liên doanh 200 kbd giữa Sonangol và Sonaref — đang được xây dựng tại Angola; ban đầu được định hướng hoàn thành vào nửa đầu năm 2027, dự án này nhiều khả năng sẽ bị chậm trễ đáng kể, đặc biệt là khi nguồn vốn tiếp theo chưa chắc chắn. Cũng tại Angola, việc mở rộng nhà máy lọc dầu Luanda của Sonangol đã được thỏa thuận giữa Sonangol và ENI vào tháng 4 năm 2025, nâng công suất từ 65 lên 120 kbd vào năm 2028. Kể từ đó có rất ít tin tức đến với thị trường. Tại Nam Phi, tổng công suất lọc dầu mới khoảng 700 kbd đang được thảo luận, bao gồm kế hoạch tái thiết Sapref 400 kbd vừa được phác thảo trong tuần này. Tuy nhiên, không có cuộc thảo luận nào trong số này đã vượt qua giai đoạn FID. Các dự án khác vẫn đang ở những giai đoạn sơ khai khác nhau," Gibson cho biết.
"Do đó, công suất bổ sung dự kiến đưa vào thị trường trong vài năm tới là rất hạn chế và nhiều khả năng sẽ đến từ việc mở rộng các nhà máy lọc dầu hiện có. Bất kỳ sự gia tăng nào, đặc biệt là ở Đông Phi, dự kiến sẽ không xảy ra trong vài năm tới, duy trì sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu từ Ấn Độ và Trung Đông, đồng thời giữ vững đà hỗ trợ cho thị trường tàu chở sản phẩm cỡ MR và LR2 tại đây. Tại Tây Phi, thị trường đang tiêu thụ lượng công suất cao từ Dangote, khi xuất khẩu sản phẩm dầu đạt mức cao kỷ lục trong khi nhập khẩu đang sụt giảm. Công suất tại đây có thể bắt đầu mở rộng từ năm 2028 trở đi, khi các đợt mở rộng tại Cabinda, Luanda, Dangote và việc xây dựng tại Lobito tiến gần đến ngày khởi động mục tiêu.
Nếu lịch sử là một dấu hiệu tham chiếu, sự chậm trễ gần như là điều chắc chắn. Mặc dù vậy, sự sụt giảm mang tính cấu trúc trong việc nhập khẩu sản phẩm dầu vào Tây Phi có vẻ như sẽ tiếp diễn, khi tăng trưởng cầu dự kiến sẽ được đáp ứng bởi các đợt tăng công suất lọc dầu theo kế hoạch. Ngược lại, thương mại nội vùng Tây Phi đã phát triển mạnh mẽ, nhưng bất chấp sản lượng lớn hơn, khoảng cách vận chuyển hạn chế nhiều khả năng sẽ biến điều này thành một tác động tiêu cực ròng cho tổng cầu tấn-hải lý của tàu chở dầu thành phẩm. Nếu thành công của Dangote trong việc thu mua dầu thô nội địa kéo dài và có thể nhân rộng, triển vọng tổng thể cho xuất khẩu dầu thô cũng sẽ mang tính tiêu cực, mặc dù tác động có thể được giảm nhẹ bởi bất kỳ sự gia tăng nào trong sản lượng khai thác dầu thô," công ty môi giới tàu biển kết luận.
Chris Lin
Nguồn: hellenicshipping
