Mặc dù thị trường châu Âu có đủ năng lực tái chế, phần lớn các tàu thuộc sở hữu của các chủ tàu châu Âu vẫn tiếp tục được đưa đi phá dỡ tại Nam Á. Tuy nhiên, các tiêu chuẩn về môi trường và an toàn tại khu vực này thường không đạt yêu cầu
Theo một nghiên cứu mới của tổ chức phi chính phủ Shipbreaking Platform, chỉ có 5% tổng trọng tải tàu của EU được tháo dỡ tại các xưởng đóng tàu châu Âu. Đại đa số vẫn tiếp tục được đưa đến Nam Á, chủ yếu là Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh.
Nghiên cứu cho thấy, trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2025, chỉ có 22% số lượng tàu EU được tái chế tại các cơ sở trong nội khối EU; số này chỉ chiếm 5% tổng trọng tải được tái chế. Ngược lại, gần một nửa số tàu đã bị phá dỡ trên các bãi biển ở các quốc gia châu Á nói trên—chiếm tới 66% tổng trọng tải. Nhiều con tàu đã đổi từ cờ EU sang cờ quốc gia khác ngay trước khi phá dỡ nhằm lách các quy định nghiêm ngặt hơn của EU.
Vào năm 2020, năng lực tái chế của EU đạt 2,1 triệu LDT (Light Displacement Tonnage — trọng lượng tàu khi không chở hàng). Tuy nhiên, trong số 1,4 triệu LDT tải trọng thuộc sở hữu của EU bị phá dỡ vào năm đó, hơn hai phần ba lại kết thúc vòng đời trên các bãi biển Nam Á. Thực tế, các cơ sở tại EU hoàn toàn có khả năng xử lý các con tàu cỡ lớn; ít nhất 6 đến 8 xưởng đóng tàu có đủ năng lực tái chế các tàu có chiều dài lên tới 330m.
Bê bối môi trường và thất thoát nguyên vật liệu
Theo quan điểm của tổ chức phi chính phủ Shipbreaking Platform, tổ chức thực hiện nghiên cứu này cùng với sự hợp tác của tổ chức T&E, đây vừa là một bê bối môi trường vừa là sự thất thoát nguyên vật liệu chất lượng cao đối với nền kinh tế EU. Trong báo cáo của mình, họ kết luận rằng EU hoàn toàn có đủ năng lực để tái chế tất cả các con tàu mang cờ EU và thuộc sở hữu của các công ty EU.
"Đây không chỉ là vấn đề môi trường; đó là một sự thất bại rõ ràng trong chiến lược công nghiệp của EU," bà Philippine Bernard, cán bộ chính sách tại Shipbreaking Platform cho biết. "Trên lý thuyết, khả năng chống chịu chiến lược và quyền tự chủ về nguyên vật liệu được ưu tiên hàng đầu, nhưng trên thực tế, nguồn thép giá trị lại đang bị thất thoát sang thị trường các nước thứ ba. EU luôn nói về việc giảm phụ thuộc vào nguyên liệu thô thiết yếu nhập khẩu, nhưng lại cho phép các chủ tàu của mình lách luật và xuất khẩu hàng triệu tấn thép có thể tái chế—nguồn nguyên liệu vốn có thể được xử lý trong nước. Đó không phải là tự chủ chiến lược."
Hoạt động phá dỡ tàu tại Nam Á thường áp dụng phương pháp gọi là " đưa tàu lên bãi triều" (beaching), trong đó các con tàu bị tháo dỡ trực tiếp ngay trên bãi biển mà không có bất kỳ biện pháp an toàn nào. Thực trạng này dẫn đến ô nhiễm đất và nguồn nước do phát tán các chất độc hại. Hơn nữa, điều kiện làm việc nguy hiểm—do phải làm việc trên các bãi triều cũng là một vấn đề nghiêm trọng. Ví dụ điển hình gần đây nhất: tại xưởng đóng tàu Priya Blue ở Ấn Độ—một trong những "cơ sở hàng đầu" của quốc gia này—đã xảy ra sự cố tràn dầu nghiêm trọng gây ảnh hưởng đến diện tích đất rộng lớn. Ngay sau đó, EU lại thông báo bổ sung hai bãi tháo dỡ tàu theo phương pháp đưa tàu lên bãi triều của Ấn Độ vào danh sách các cơ sở tái chế tàu được cấp phép.
Các chủ tàu lách luật
Quy định về Vận chuyển Chất thải của EU cấm xuất khẩu các con tàu đã trở thành phế thải tại vùng biển EU sang các nước ngoài khối OECD. Quy định về Tái chế Tàu biển của EU cũng quy định rõ các con tàu mang cờ EU phải được phá dỡ tại cơ sở được EU cấp phép.
Tuy nhiên, trên thực tế, đại đa số đội tàu thuộc sở hữu của EU vẫn tiếp tục bị phá dỡ tại các cơ sở không đạt chuẩn ở Nam Á, các chủ tàu thường thay đổi cờ tàu hoặc khai báo gian dối rằng tàu vẫn tiếp tục hoạt động. Bằng cách này, họ đã lách được các quy định hạn chế về xuất khẩu chất thải. Hậu quả là EU vẫn tiếp tục xuất khẩu chất thải độc hại dưới hình thức các con tàu hết niên hạn sử dụng. Chỉ tính riêng trong một trường hợp, 102 con tàu đã chuyển từ cờ EU sang cờ quốc gia khác ngay trước khi phá dỡ nhằm trốn tránh các quy định hạn chế của EU.
Vào tháng 7, Ủy ban Châu Âu đã công bố kế hoạch đưa các cơ sở tái chế tàu theo phương thức đưa tàu lên bãi triều để tháo dỡ đầu tiên vào danh sách các đơn vị được EU cấp phép. Theo Shipbreaking Platform và tổ chức T&E, động thái này sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc phá dỡ tàu ở nước ngoài.
Các xưởng đóng tàu đặt tại EU vận hành tuân thủ các tiêu chuẩn cao về môi trường và lao động. Việc phê duyệt các bãi tháo dỡ trên bãi triều không đạt chuẩn sẽ gây bất lợi cho ngành công nghiệp châu Âu vốn hoạt động có trách nhiệm, đồng thời dung túng cho những phương thức gây hại vốn không được phép thực hiện tại các quốc gia thành viên EU.
Nguồn thép phế liệu giá trị
Có tới 95% trọng lượng của một con tàu có thể được tái chế thành thép phế liệu chất lượng cao. Trong một báo cáo trước đó, tổ chức phi chính phủ này nhận định rằng gần 12.000 con tàu thuộc sở hữu của các chủ tàu EU sẽ hết niên hạn sử dụng trong thập kỷ tới, qua đó có thể cung cấp tới 12 triệu tấn thép mỗi năm. Do đó, hoạt động phá dỡ tàu biển tại Châu Âu mang lại cơ hội kinh tế vô cùng to lớn.
"Sản xuất thép thứ cấp trong các lò hồ quang điện sử dụng thép phế liệu tái chế là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để giảm phát thải cacbon trong ngành này. Bằng việc xuất khẩu nguồn phế liệu giá trị của mình, EU đang tự tước đi nguồn nguyên liệu thô cần thiết cho quá trình chuyển đổi sang sản xuất thép xanh của chính mình," bà Benedetta Mantoan, Quản lý Chính sách tại Shipbreaking Platform cho biết.
Những lỗ hổng chính sách dai dẳng đang cản trở việc đưa hoạt động tái chế tàu biển vào khuôn khổ phù hợp với các kế hoạch chiến lược của EU. Theo tổ chức phi chính phủ này, phương thức đưa tàu lên bãi triều phải bị cấm triệt để, thay vì tiếp tục được cho phép dựa trên những tuyên bố sai sự thật của các chủ tàu về việc năng lực của EU không đủ năng lực xử lý
"EU cần phải đảm bảo thực tế triển khai tương thích với các mục tiêu đã đề ra về nền kinh tế tuần hoàn và lộ trình giảm phát thải carbon," tổ chức này khẳng định. "Nếu không khắc phục được các kẽ hở như việc chuyển sang đăng ký tàu tại các quốc gia có quy định lỏng lẻo (cờ tiện lợi), thì những kế hoạch đầy tham vọng của Ủy ban Châu Âu sẽ mãi chỉ là những ý tưởng viển vông. Suy cho cùng, EU cần tiếp tục nỗ lực chủ động thúc đẩy và hỗ trợ các quy trình thực hành tốt nhất trong lĩnh vực tái chế tàu biển nhằm đảm bảo một sân chơi bình đẳng trên toàn cầu."
Chris Lin
Nguồn: hansa
