Nga có thể đang ca ngợi mối quan hệ đối tác "không giới hạn" với Trung Quốc — cụm từ được đặt ra khi Tổng thống Vladimir Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình gặp nhau ngay trước cuộc chiến Ukraine — nhưng mối quan hệ đó ngày càng trở nên một chiều.
Dù thương mại song phương giảm nhẹ vào năm ngoái do giá dầu sụt giảm, song giá trị xuất khẩu hàng hóa từ Nga sang Trung Quốc đã tăng gần gấp đôi kể từ tháng 2/2022, thời điểm Moscow bắt đầu cuộc xâm lược toàn diện.
Trong năm 2024, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa từ Nga sang Trung Quốc đạt xấp xỉ 129 tỷ USD (tương đương 111 tỷ Euro). Trong đó, chiếm tỷ trọng áp đảo là dầu thô, than đá và khí đốt tự nhiên — những mặt hàng được bán với mức chiết khấu rất cao.
Theo tính toán từ Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA), Trung Quốc đã chi hơn 319 tỷ Euro (tương đương 372 tỷ USD) để mua nhiên liệu hóa thạch từ Nga kể từ khi xung đột bùng phát, cung cấp cho Moscow nguồn ngoại tệ quan trọng để tài trợ cho quân đội của mình trong bối cảnh chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt của phương Tây.
Đổi lại, Trung Quốc đã xuất khẩu lượng hàng hóa trị giá gần 116 tỷ USD sang Nga trong năm 2024, cung cấp máy móc, linh kiện điện tử và phương tiện vận tải để thay thế các nhà cung cấp phương Tây đã rút khỏi thị trường Nga.
Mặc dù Bắc Kinh chưa xuất khẩu trực tiếp khí tài quân sự hoàn chỉnh cho Nga, song quốc gia này đã cung cấp hàng tỷ USD các mặt hàng "lưỡng dụng" — bao gồm các sản phẩm và công nghệ dân dụng nhưng cũng có thể được sử dụng cho mục đích quân sự. Những mặt hàng này cũng đã giúp duy trì ngành công nghiệp quốc phòng của Nga.
Trong bối cảnh Tổng thống Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình chuẩn bị hội đàm cấp cao tại Bắc Kinh tuần này đúng dịp kỷ niệm 25 năm Hiệp định hợp tác giữa hai nước, sự mất cân bằng ngày càng gia tăng này đang khiến Moscow trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các ưu tiên của Bắc Kinh.
Tại sao Nga ngày càng lệ thuộc vào công nghệ Trung Quốc?
Các lệnh trừng phạt từ phương Tây, được áp đặt từ năm 2022 và liên tục được thắt chặt, đã cắt đứt khả năng tiếp cận của Nga đối với các nguồn công nghệ tiên tiến của phương Tây.
Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Vương quốc Anh cùng các đồng minh đã ban hành lệnh cấm xuất khẩu chất bán dẫn, vi điện tử, máy công cụ chính xác và các mặt hàng lưỡng dụng thiết yếu cho việc sản xuất vũ khí. Những động thái này đã đẩy Nga vào tình trạng thiếu hụt nguồn cung trầm trọng.
Đáp lại, Moscow đã chuyển sang Trung Quốc – quốc gia mà theo Bloomberg, đã cung cấp khoảng 90% lượng công nghệ nhập khẩu thuộc danh mục bị trừng phạt của Nga trong năm 2025, tăng so với mức 80% của năm trước đó.
Việc thu mua các mặt hàng như máy công cụ phục vụ lắp ráp tên lửa và thiết bị bay không người lái (drone) hiện trở nên khó khăn và tốn kém hơn nhiều so với giai đoạn trước chiến tranh. Nga buộc phải sử dụng các mạng lưới lách trừng phạt phức tạp thông qua bên thứ ba và thường phải chấp nhận mức giá chênh lệch cao hơn gần 90% so với thời điểm trước xung đột.
Cũng theo báo cáo của Bloomberg vào năm ngoái, Bắc Kinh cũng đã cung cấp cho Nga các thông tin tình báo quan sát trái đất, hình ảnh vệ tinh phục vụ mục đích quân sự và các dòng drone. Công nghệ Trung Quốc đã cho phép Nga duy trì, thậm chí là mở rộng quy mô sản xuất tên lửa, và các loại vũ khí khác, giữ cho nền kinh tế thời chiến tiếp tục vận hành.
Tại sao Nga và Trung Quốc đẩy mạnh giao dịch bằng đồng Nhân dân tệ?
Kể từ khi cuộc chiến tại Ukraine bùng phát, Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU) và các đồng minh đã loại bỏ các ngân hàng lớn của Nga khỏi Hiệp hội Viễn thông Tài chính Liên ngân hàng Toàn cầu (SWIFT), đồng thời đóng băng khoảng 300 tỷ USD dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Trung ương Nga tại nước ngoài.
Điều này đã biến hệ thống tài chính do đô la thống trị thành vũ khí chống lại Điện Kremlin, khiến các giao dịch bằng đồng USD hay Euro trở nên rủi ro hoặc không thể thực hiện được. Động thái này cũng khiến các ngân hàng, cá nhân và tổ chức nước ngoài trên toàn cầu phải đối mặt với các lệnh trừng phạt thứ cấp nếu tiếp tục giao dịch với các thực thể Nga bị trừng phạt.
Đáp lại, Moscow và Bắc Kinh đã đẩy nhanh tiến trình được gọi là phi đô la hóa — chuyển dịch việc sử dụng đô la Mỹ sang sử dụng tiền tệ quốc gia của riêng họ. Theo Bộ trưởng Tài chính Nga Anton Siluanov, tính đến cuối năm ngoái, hơn 99% các giao dịch thương mại song phương giữa hai nước đã được thanh toán bằng đồng Ruble và Nhân dân tệ.
Xu hướng này càng được củng cố bởi khối các nền kinh tế mới nổi BRICS, tổ chức vốn đang thúc đẩy việc thanh toán bằng nội tệ giữa các quốc gia thành viên và thậm chí đã đưa ra kế hoạch về một đồng tiền BRICS duy nhất.
Tuy nhiên, tiến trình "Nhân dân tệ hóa" như người ta vẫn gọi đã tạo ra những sự lệ thuộc mới. Nga hiện đang đối mặt với tình trạng đôi khi thiếu hụt Nhân dân tệ, chi phí vay cao hơn và phải chấp nhận ưu thế của Bắc Kinh trong tất cả các cuộc đàm phán song phương.
Trung Quốc không có ý định thay thế đồng USD ngay lập tức, nhưng việc đồng Nhân dân tệ được sử dụng rộng rãi hơn sẽ gia tăng đáng kể ảnh hưởng kinh tế của Bắc Kinh trên toàn cầu. Những quốc gia nắm giữ hoặc vay nợ bằng Nhân dân tệ sẽ ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào nền kinh tế và các chính sách của Trung Quốc.
Liệu Trung Quốc có khả năng gia tăng sự thống trị kinh tế đối với Nga?
Nhiều chuyên gia phân tích hàng đầu về quan hệ Nga - Trung tin rằng, ảnh hưởng của Bắc Kinh đối với Moscow có khả năng tiếp tục gia tăng trong những năm tới. Trong chuyến thăm tuần này, Tổng thống Putin dự kiến sẽ thúc đẩy tiến độ xây dựng các đường ống dẫn khí mới và mở rộng, nhằm củng cố doanh thu xuất khẩu cho Nga và đảm bảo an ninh năng lượng cho Trung Quốc.
Joseph Webster, chuyên gia cao cấp tại Hội đồng Đại Tây Dương, đã viết trong một bài đăng trên Substack hôm Chủ nhật rằng việc tăng cường công suất đường ống dẫn dầu từ Nga sang Trung Quốc “sẽ gia tăng đáng kể an ninh dầu mỏ cho Bắc Kinh trong trường hợp xảy ra xung đột tại Đài Loan”.
Webster đang đề cập đến những lời đe dọa xâm lược Đài Loan lặp đi lặp lại của Trung Quốc— một động thái có thể khiến Bắc Kinh phải hứng chịu các lệnh trừng phạt từ phương Tây, hoặc thậm chí là một cuộc phong tỏa hải quân từ Hoa Kỳ gây gián đoạn lộ trình nhập khẩu dầu bằng đường biển của nước này.
Điện Kremlin đang đặc biệt muốn hoàn thành việc xây dựng đường ống dẫn khí "Power of Siberia 2" vốn đã bị trì hoãn từ lâu. Dự án này dự kiến có thể cung cấp tới 50 tỷ mét khối khí đốt mỗi năm cho Trung Quốc thông qua Mông Cổ. Tuy nhiên, dự án hiện vẫn đang bị đình trệ do những tranh chấp về giá cả và các chi tiết kỹ thuật.
Mong muốn của Bắc Kinh về các nguồn cung năng lượng đường bộ đáng tin cậy đã gia tăng kể từ sau những gián đoạn tại eo biển Hormuz trong cuộc chiến Iran. Song, bất kỳ sự đột phá nào trong các kế hoạch này cũng sẽ khiến tương lai năng lượng của Nga bị ràng buộc chặt chẽ hơn vào Trung Quốc, đồng thời củng cố đòn bẩy của Bắc Kinh đối với Moscow.
Hội nghị thượng đỉnh Putin - Tập diễn ra chỉ vài ngày sau chuyến thăm cấp cao của Tổng thống Mỹ Donald Trump tới Bắc Kinh. Washington và Bắc Kinh đã cố gắng ổn định quan hệ về thương mại, công nghệ và các vấn đề toàn cầu sau vài năm đầy sóng gió.
Tuy nhiên, sự "tan băng" trong quan hệ Mỹ - Trung sẽ không giúp ích gì cho ông Putin. Điều này làm giảm đi động lực của Trung Quốc trong việc hoàn toàn liên kết với Nga để đối đầu với phương Tây, vì Bắc Kinh ưu tiên bảo vệ những lợi ích kinh tế khổng lồ của mình với Mỹ và Châu Âu.
Chris Lin
Nguồn: hellenicshipping
